I
Vísað er til kvörtunar þinnar 21. janúar sl. en þar kemur fram að þú hafir, ásamt öðrum aðstandendum B, kært ákvörðun lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu um synjun á beiðni um aðgang að dánarskýrslu og niðurstöðu krufningar B heitins til embættis ríkissaksóknara. Meðal gagna málsins er afstaða ríkissaksóknara 17. nóvember 2023 til kærunnar en það var niðurstaða embættisins að fella ákvörðun lögreglustjórans, um að synja með öllu afhendingu afrits af krufningarskýrslunni, úr gildi og leggja fyrir lögreglustjóra að veita þeim úr hópi kærenda sem teldist fyrirsvarsmaður hins látna afrit af tilteknum hlutum skýrslunnar. Áður en lengra er haldið vil ég votta þér samúð vegna fráfalls sonar þíns.
Í tilefni af kvörtuninni var ríkissaksóknara ritað bréf 14. mars sl. og óskað eftir afriti af öllum gögnum málsins. Gögn bárust frá ríkissaksóknara með bréfi 3. apríl sl. Í kjölfarið var ríkissaksóknara ritað bréf 16. júlí sl. og óskað eftir nánari skýringum frá embættinu í tilefni af kvörtun yðar. Sérstaklega var óskað eftir upplýsingum um afdrif málsins í kjölfar þess að ákvörðun lögreglunnar var felld úr gildi og á hvaða lagagrundvelli afstaða ríkissaksóknara var byggð. Þess var jafnframt óskað að embættið gerði nánari grein fyrir því hagsmunamati sem fram fór við meðferð kærunnar og að það skýrði hvort og þá að hvaða marki meðferð málsins tók mið af lögum nr. 75/2019, um vinnslu persónuupplýsinga í löggæslutilgangi. Svör ríkissaksóknara bárust með bréfi 22. ágúst sl. Þar sem þú hefur fengið afrit af framangreindum bréfaskiptum er ekki ástæða til að rekja efni þeirra nánar nema að því leyti sem þau hafa þýðingu fyrir eftirfarandi umfjöllun.
II
Skýrslur um krufningar, réttarlæknisfræðilegar líkskoðanir eða réttarkrufningar hafa jafnan að geyma yfirgripsmiklar upplýsingar um heilsufar þeirra einstaklinga sem í hlut eiga. Slíkar upplýsingar geta ótvírætt varðað viðkvæm einkamálefni þeirra og þá án tillits til þess hvort þær geti talist þeim til hnjóðs. Upplýsingar af þessu tagi njóta verndar 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, og er ákvæðinu ætlað að tryggja sérhverjum manni friðhelgi um einkalíf sitt að þessu leyti. Til þess að tryggja þá friðhelgi verður löggjafinn meðal annars að gæta að því að lög leiði ekki af sér raunhæfa hættu á því að upplýsingar um einkahagi tiltekins manns komist í hendur annarra, sem ekki eiga réttmætt tilkall til aðgangs að þeim, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands frá 27. nóvember 2003 í máli nr. 151/2003. Hér hefur einnig þýðingu ákvæði 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. samnefndra laga nr. 62/1994.
Það er meginregla íslensks réttar að persónuleg réttindi manna falla niður við andlát þeirra nema að því leyti sem lög leiða til annars. Fjallað er um framkvæmd krufninga í lögum nr. 61/1998, um dánarvottorð, krufningar o.fl., en þar er hins vegar ekki að finna reglur um aðgang annarra að gögnum sem verða til við slíkar rannsóknir. Af 2. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, verður hins vegar að draga þá ályktun að slík gögn teljist jafnan til gagna sakamáls þegar rannsókn lögreglu hefur varðað orsakir andlátsins, enda þótt ekki liggi fyrir grunur um refsiverða háttsemi. Samkvæmt 3. mgr. 39. gr. laganna, sbr. lög nr. 61/2022, getur maki, sambúðarmaki, lögráða barn eða annar lögráða niðji, foreldri eða lögráða systkini látins einstaklings komið fram sem fyrirsvarsmaður hans þegar rannsókn máls varðar orsök andláts viðkomandi.
Mér er jafnframt kunnugt um þá afstöðu embættis ríkissaksóknara að eftir gildistöku laga nr. 61/2022 sé réttarstaða aðstandanda eða fyrirsvarsmanns látins einstaklings, m.a. hvað varðar aðgang að gögnum sakamáls, sambærileg réttarstöðu brotaþola. Samkvæmt 1. gr. fyrirmæla ríkissaksóknara, RS 9/2017, um aðgang að gögnum sakamála sem er lokið, má heimila brotaþola aðgang að rannsóknargögnum sakamáls sem er lokið nema sérstök sjónarmið til verndar sakborningi, vitnum eða öðrum aðilum mæli gegn því. Sama gildir um hvern þann sem sýnir fram á að hann hafi lögvarinna hagsmuna að gæta.
III
Af hálfu ríkissaksóknara hefur komið fram að framangreint ákvæði fyrirmæla RS 9/2017, byggi einkum á 6. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, en þar kemur fram að sakborningur og brotaþoli geti krafist þess að fá að kynna sér gögn málsins eftir að það hefur verið fellt niður eða því lokið með öðrum hætti. Hins vegar hafi verið litið til 17. gr. laganna um takmörkun á upplýsingarétti en þar kemur fram að þegar sérstaklega stendur á sé stjórnvaldi heimilt að takmarka aðgang aðila máls að gögnum ef hagsmunir hans af því að notfæra sér vitneskju úr þeim þykja eiga að víkja fyrir mun ríkari almanna- eða einkahagsmunum.
Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis, er hlutverk umboðsmanns að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt sem nánar greinir í lögum og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Skal hann gæta þess að jafnræði sé í heiðri haft í stjórnsýslunni og að hún fari að öðru leyti fram í samræmi við lög, vandaða stjórnsýsluhætti og nánar tilgreindar siðareglur.
Þegar löggjafinn hefur falið stjórnvöldum mat á tilteknum atriðum er það almennt ekki hlutverk umboðsmanns Alþingis, samkvæmt þeim lögum sem um hann gilda, að leggja sjálfstætt mat á þau. Athugun umboðsmanns í slíkum tilvikum beinist því fyrst og fremst að því hvort stjórnvöld hafi reist mat sitt á málefnalegum sjónarmiðum, mat á gögnum verið forsvaranlegt svo og hvort gætt hafi verið réttra málsmeðferðarreglna. Í samræmi við þetta hefur umboðsmaður almennt ekki forsendur til að láta uppi eigið mat á því hvort veita hefði átt aðgang að krufningarskýrslum, líkt og þeirri sem um er fjallað í máli þessu.
IV
Í skýringum embættis ríkissaksóknara til mín hefur komið fram að stjórnvöld hafi litið á þig sem fyrirsvarsmann B heitins í tengslum við meðferð beiðni aðstandenda hans um aðgang að krufningarskýrslunni. Um rétt þinn til aðgangs að skýrslunni hafi því farið samkvæmt 6. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga en að sá réttur hafi getað sætt takmörkunum, meðal annars samkvæmt 17. gr. sömu laga. Ég tel ekki ástæðu til að gera athugasemd við þessa afmörkun á lagagrundvelli málsins.
Um hagsmunamatið sem fram fór á grundvelli síðarnefnda ákvæðisins hefur komið fram að embætti ríkissaksóknara hafi talið skýrsluna innihalda viðkvæmar upplýsingar um heilsufar hins látna og að almennt skuli fara varlega þegar til álita komi að veita aðgang að slíkum gögnum. Ennfremur hafi ríkissaksóknari, við endurskoðun ákvörðunar lögreglu, talið að stöðu fyrirsvarsmanns yrði ekki að fullu jafnað við stöðu hins látna en að gögn sem aflað er við andlátsrannsókn geti varðað ríka hagsmuni hins látna sem tengist m.a. friðhelgi, æru og persónuvernd. Við þær aðstæður hafi þurft að meta hvort slíkar upplýsingar teldust fyrirsvarsmanni nauðsynlegar til að gæta ríkari hagsmuna í málinu. Á framangreindum grundvelli hafi ríkissaksóknari ekki talið tilefni til að takmarka aðgang þinn að þeim hlutum skýrslunnar sem innihaldi almennar upplýsingar um tilhögun krufningar, bakgrunnsupplýsingar úr frumskýrslu lögreglu um upphaf rannsóknarinnar og niðurstöður hennar, þ.e. orsakir andlátsins. Hins vegar hafi verið talið rétt að takmarka aðgang að öðrum hlutum skýrslunnar en eðli þeirra hafi að mati embættisins verið slíkt að afhending þeirra til annarra, þ. á m. aðstandenda, gengi nærri friðhelgi og reisn hins látna.
Eftir að hafa kynnt mér gögn málsins og að virtu öllu því sem að framan hefur verið rakið, meðal annars um ákvæði laga um aðgang að gögnum sakamála og það svigrúm sem þau gera ráð fyrir að stjórnvöld hafi við mat á því hvort veita skuli aðgang að slíkum gögnum, tel ég mig ekki hafa forsendur til að gera athugasemdir við fyrrgreint mat embættis ríkissaksóknara þess efnis að ástæða hafi verið til að takmarka rétt þinn til aðgangs að þeirri skýrslu sem hér um ræðir. Ég tel því ekkert komið fram í málinu sem bendi til þess að afgreiðsla stjórnvalda á beiðni þinni hafi verið í ósamræmi við stjórnsýslulög, lög um meðferð sakamála eða almennar reglur stjórnsýsluréttar. Í því sambandi árétta ég að umboðsmaður getur við athugun sína ekki lagt til grundvallar eigið mat á því hvort taka hefði átt aðra efnislega ákvörðun í málinu.
V
Með hliðsjón af framangreindu og með vísan til a-liðar 2. mgr. 10. gr. laga nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis, lýk ég umfjöllun um kvörtun þína. Hinn 26. september sl. var undirrituð kjörin umboðsmaður Alþingis og tók við embætti 31. október sl. Hef ég því farið með mál þetta frá þeim tíma.