Bréf

I

Vísað er til kvörtunar A, 8. september 2025 er lýtur að úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála [...] 2025 í máli nr. [...]. Með úrskurðinum var staðfest ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að fella umönnunargreiðslur vegna sonar A undir 2. flokk og 0% greiðslur, vegna tímabilsins 1. febrúar 2025 til 31. desember 2029. Niðurstaða nefndarinnar byggðist á því að drengurinn væri í vistun utan heimilis sem greidd væri af félagsmála­yfirvöldum.

Í kvörtuninni er meðal annars byggt á því að ákvæði reglugerðar nr. 504/1997, um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna, gangi of langt í skerðingu umönnunargreiðslna fatlaðra barna sem búsett séu utan heimilis.

Í tilefni af kvörtuninni var úrskurðarnefnd velferðarmála ritað bréf 11. september 2025 þar sem óskað var eftir öllum gögnum málsins. Gögnin bárust umboðsmanni 16. sama mánaðar. Þá skal þess getið að ég hef, samhliða athugun minni á kvörtun A, haft til athugunar aðra kvörtun sem einnig lýtur að niðurfellingu umönnunargreiðslna vegna vistunar barns utan heimilis. Í tilefni þeirrar kvörtunar var þess óskað að úrskurðarnefnd velferðarmála veitti tilteknar upplýsingar og skýringar, meðal annars um samræmi 5. málsliðar 5. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 við 4. gr. laga nr. 99/2007, um félagslega aðstoð. Hef ég haft hliðsjón af þeim skýringum sem nefndin veitti um þetta atriði við athugun mína á kvörtun A.

II

Í málinu er ekki ágreiningur um að sonur A er búsettur utan heimilis hennar í búsetuúrræði fyrir fötluð börn á vegum [sveitarfélags]. Í 5. málslið 5. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997, um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna, er kveðið á um að umönnunargreiðslur til framfærenda falli niður þegar barn er vistað á vistheimili eða í vistun sem greidd er af félagsmálayfirvöldum. Á sama hátt verður ráðið af töflu I í 5. gr. reglugerðarinnar að vistuð börn falli í 4. greiðslustig í öllum umönnunarflokkum fatlaðra barna og barna með þroska- og atferlisraskanir og að umönnunargreiðslur séu þá ekki greiddar. Að þessu gættu hefur athugun mín beinst að því hvort þessi takmörkun á rétti til umönnunargreiðslna eigi sér næga stoð í lögum nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, og þá hvort úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála [...] 2025, hafi verið í samræmi við lög.

III

Í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 99/2007 er kveðið á um heimild Tryggingastofnunar til að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda barna með alvarleg þroskafrávik, sem jafna má við fötlun, og barna með alvarleg hegðunarvandamál sem jafna má við geðræna sjúkdóma, sem dveljast í heimahúsi eða á sjúkrahúsi, ef andleg eða líkamleg hömlun barns hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Þá kemur fram í 2. mgr. ákvæðisins að almenn leikskóla- og skólaþjónusta skerði ekki umönnunargreiðslur en það gerir á hinn bóginn önnur dagleg, sértæk þjónusta og vistun utan heimilis, þar með talin umtalsverð skammtímavistun. Í 3. mgr. 4. gr. er tekið fram að Tryggingastofnun ríkisins meti þörf samkvæmt ákvæðinu en í 4. mgr. er mælt fyrir um að ráðherra setji reglugerð um nánari framkvæmd greinarinnar.

Á grundvelli 4. mgr. 4. gr. laga nr. 99/2007 hefur ráðherra sett reglugerð nr. 504/1997. Í 1. málslið 1. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar kemur fram að umönnunargreiðslur eru 25 - 100% af 53.840 krónum á mánuði, sbr. greiðsluviðmiðunartöflu. Þá segir í 4. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar:

Almenn leikskóla- og skólaþjónusta skerðir ekki greiðslur. Önnur dagleg, sértæk þjónusta, sem er án endurgjalds og nemur samfellt 4 klst. eða meira, skerðir greiðslur. Umtalsverð skammtímavistun skerðir einnig greiðslur. Samfelld vistun vegna sumarorlofs allt að 4 vikum skerðir ekki greiðslur. Umönnunargreiðslur til framfærenda falla niður við vistun á vistheimili eða vistun greidda af félagsmálayfirvöldum.

Í 5. gr. reglugerðarinnar er að finna skilgreiningar á fötlunarflokkum (flokkar 1-5) og greiðsluviðmiðunartöflu þar sem greiðslustig taka mið af umönnunarþyngd sem og þjónustu og vistun sem barnið nýtur (stig I-IV). Ræðst fjárhæð umönnunargreiðslna af því hvernig barn og aðstæður þess eru metnar til annars vegar fötlunarflokks og hins vegar greiðslustigs. Í tilviki allra fötlunarstiga gildir að „[v]istuð börn“ og börn sem njóta sértækrar þjónustu umfram 8 klukkustundir á dag, falla undir greiðslustig IV og nema þá greiðslur 0% af fullum greiðslum.

IV

Af orðalagi 1. mgr. 4. gr. laga nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, verður ráðið að umönnunargreiðslum sé ætlað að koma til móts við framfærendur barna með alvarleg þroskafrávik og barna með alvarleg hegðunarvandamál sem dveljast í heimahúsi eða á sjúkrahúsi. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins skerðir almenn leikskóla- og skólaþjónusta ekki umönnunargreiðslur. Á hinn bóginn skerðir önnur dagleg, sértæk þjónusta og vistun utan heimilis, þar með talin umtalsverð skammtímavistun, umönnunargreiðslur. Af forsögu ákvæðisins verður ráðið að tilgangurinn með umönnunargreiðslum sé að gera forráðamönnum fatlaðra barna auðveldara að annast börn sín sjálfir í stað þess að þau dvelji á stofnun eða í vistun, sbr. til hliðsjónar álit umboðsmanns Alþingis 7. apríl 2000 í máli nr. 2417/1998, 31. október 2018 í máli nr. 9205/2017 og 8. okóber 2021 í máli nr. 10788/2020.

Eins og áður segir er mælt fyrir um það í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 99/2007 að Tryggingastofnun meti þörf fyrir umönnunargreiðslur og í 4. mgr. sama ákvæðis að ráðherra setji reglugerð um nánari framkvæmd þessara greiðslna. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins ber því að leggja einstaklingsbundið mat á þörf framfærenda til stuðnings með hliðsjón af umönnunarþörf barnsins. Fær sú skýring jafnframt stoð í forsögu laganna, sbr. áðurrakin framkvæmd umboðsmanns. Réttur til greiðslnanna hefur eins og áður segir verið ákveðinn á grundvelli til­tekinnar flokkunar í reglugerð,  þar sem annars vegar er litið til fötlunarflokks barns og hins vegar greiðslustigs. Greiðslustigið tekur mið af umönnunarþyngd barns, auk þess sem  sértæk, dagleg, endurgjaldslaus þjónusta sem barn nýtur utan heimilis framfærenda þess, skammtímavistun og vistun barns utan heimilis skerða greiðslurnar, sbr. og 2. mgr. 4. gr. laga nr. 99/2007.

Eftir að hafa kynnt mér úrskurð úrskurðarnefndar velferðarmála í máli A og fyrirliggjandi gögn málsins tel ég ekki ástæðu til að gera athugasemd við þá niðurstöðu nefndarinnar að fella umönnun sonar hennar undir 2. flokk og 0% greiðslur í ljósi þess að drengurinn var í vistun utan heimilis sem var greidd af félagsmála­yfirvöldum. Tel ég enda ekki andstætt lögum nr. 99/2007 að réttur til umönnunargreiðslna geti fallið niður með öllu þegar fatlað barn og barn með þroska- og atferlisraskanir er í vistun utan heimilis sem greidd er af félagsmálayfirvöldum líkt og reglugerð nr. 504/1997 gerir ráð fyrir, þar sem barn dvelur þá ekki að staðaldri á heimili framfæranda. Að öllu framangreindu virtu tel ég ekki tilefni til að gera athugasemdir við úrskurð nefndarinnar.

V

Með vísan til þess sem að framan er rakið lýk ég athugun minni á kvörtuninni, sbr. a-lið 2. mgr. 10. gr. laga nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis.