Bréf

I

Vísað er til kvörtunar A 26. ágúst 2025, sem lýtur að úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála 16. janúar 2025 í máli nr. [...]. Með úrskurðinum staðfesti nefndin ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs um að synja umsókn hennar um lengingu fæðingarorlofs vegna öryggis og heilbrigðis á vinnustað. Í kvörtuninni er byggt á því að úrskurður nefndarinnar sé efnislega rangur þar sem hann hafi hvorki verið reistur á fullnægjandi rannsókn né lagagrundvelli. Fram kemur meðal annars sú afstaða að A hafi fullnægt öllum skilyrðum 16. gr. laga nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof, fyrir lengingu fæðingarorlofs vegna aðstæðna á vinnustað hennar.

Í tilefni af kvörtuninni var úrskurðarnefnd velferðarmála ritað bréf, 11. september 2025, þar sem óskað var eftir gögnum málsins. Umbeðin gögn bárust 17. þess mánaðar.

II

Fjallað er um öryggi og heilbrigði á vinnustöðum í 16. gr. laga nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof. Þar kemur meðal annars fram í 1. mgr. að ef öryggi og heilbrigði barnshafandi foreldris, sem er starfsmaður samkvæmt 4. tölulið 4. gr. laganna, er í hættu samkvæmt sérstöku mati skuli vinnuveitandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi foreldrisins með því að breyta tímabundið vinnuskilyrðum og/eða vinnutíma þess. Ef því verður ekki við komið af tæknilegum eða öðrum gildum ástæðum skal vinnuveitandi fela foreldrinu önnur verkefni en að öðrum kosti veita því leyfi frá störfum þann tíma sem nauðsynlegt er til að vernda öryggi þess og heilbrigði og skal foreldrið eiga rétt á lengingu fæðingarorlofs og greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði þann tíma sem um ræðir. Jafnframt kemur fram að um framkvæmd ákvæðisins skuli fara eftir nánari reglugerð sem ráðherra setur.

Í 3. mgr. 16. gr. kemur fram að ef veita þurfi barnshafandi foreldri leyfi frá störfum samkvæmt ákvæðinu eigi það rétt á lengingu fæðingarorlofs og greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði þann tíma sem um ræðir.

Í reglugerð nr. 931/2000, um ráðstafanir til þess að auka öryggi og heilbrigði á vinnustöðum fyrir konur sem eru þungaðar, hafa nýlega alið barn eða hafa barn á brjósti, kemur fram að þegar störf geta haft í för með sér hættu sakir mengunar, vinnuaðferða eða vinnuskilyrða, sbr. skrá í I. viðauka reglugerðar, skuli vinnuveitandi eða þjónustuaðili á sviði vinnuverndar og forvarna, samkvæmt ósk vinnuveitanda, meta eðli hættunnar fyrir starfsmenn á hlutaðeigandi vinnustað, umfang hennar og hve lengi hún stendur yfir svo unnt sé að meta áhættu fyrir öryggi og heilbrigði og hugsanleg áhrif á þungaðar konur eða konur sem hafa barn á brjósti og taka ákvörðun um ráðstafanir, sbr. a- og b-lið 1. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar.

III

Sem fyrr segir er í kvörtun meðal annars byggt á því að A hafi fullnægt öllum skilyrðum 16. gr. laga nr. 144/2020 fyrir lengingu fæðingarorlofs. Úrskurðarnefnd velferðarmála hafi aftur á móti ekki framkvæmt sjálfstætt mat á aðstæðum hennar heldur einungis lagt afstöðu vinnuveitanda hennar til grundvallar niðurstöðu sinnar.

Í úrskurði nefndarinnar voru fyrrgreind ákvæði rakin og tekið fram að af þeim leiddi að við mat á því hvort skilyrði til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði væru uppfyllt bæri að taka mið af því mati sem vinnuveitandi eða þjónustuaðili á sviði vinnuverndar framkvæmdi. Þá er rakið að í málinu hafi legið fyrir skýrsla X um áhættumat á starfi A þar sem ítarlega væri greint frá starfi hennar. Skýrslan hafi meðal annars verið byggð á upplýsingum frá framkvæmdastjóra umrædds fyrirtækis og A sjálfri. Í skýrslunni hafi verið gerðar kröfur um úrbætur vegna salernisaðstöðu og ábending varðandi aðstöðu til hvíldar. Í úrskurðinum kom þá eftirfarandi fram:

Einnig liggur fyrir áhættumat sem Y ehf. útbjó í kjölfar skýrslu X, dags. 4. júlí 2024. Þar kemur meðal annars fram að kærandi hefði rúman tíma til að vinna sín verkefni en því til viðbótar fengi hún eina klukkustund aukalega í pásu. Auk þess væri búið að bjóða kæranda að skipta um vinnuplan til þess að minnka akstur, færa sig á staði þar sem væru fleiri lyftur í stað stiga og/eða að vinna í fyrirtækjum þar sem styttra væri í salerni og þar væri gert ráð fyrir lengri vinnutíma á hverjum stað. Þar kemur einnig fram að kærandi hefði ekki þegið boð um að skipta um plan að svo stöddu, henni liði vel og teldi að auka klukkustundin í pásu myndi duga til hvíldar.

Á grundvelli þessa tók úrskurðarnefnd velferðarmála undir með Fæðingarorlofssjóði að það mat sem lægi fyrir benti ekki til þess að ástæða væri til að veita A leyfi frá störfum vegna öryggis og heilbrigðis á vinnustað. Skilyrði 16. gr. laga nr. 144/2020 væru því ekki uppfyllt.

Fyrir liggur að A höfðaði mál gegn vinnuveitanda sínum 1. október 2025 og krafðist þar meðal annars miskabóta á grundvelli þess að nánar tilgreind framganga vinnuveitanda hefði falið í sér ólögmæta meingerð gegn æru hennar og persónu í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í dómi héraðsdóms [...] 2026 í máli nr. [...] er meðal annars að finna eftirfarandi umfjöllun:

Ekki verður ráðið af gögnum málsins að stefndi hafi í ágúst 2024 lofað að sækja um fyrir stefnanda lengingu fæðingarorlofs á grundvelli 16. gr. laga nr. 144/2020 um fæðingar- og foreldraorlof. Stefndi ákvað að athuguðu máli að ekki væru forsendur til þess og sótti stefnandi sjálf um lengingu. Eins og fram kemur í úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála 16. janúar 2025 í máli nr. [...] synjaði Fæðingarorlofssjóður umsókn stefnanda um lengingu fæðingarorlofs þar sem fyrirliggjandi mat benti ekki til þess að ástæða hafi þótt til að veita kæranda leyfi frá störfum vegna öryggis eða heilbrigðis á vinnustað. Þannig væru ekki uppfyllt skilyrði 16. gr. laga nr. 144/2020. Var því staðfest ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs um að synja umsókn stefnanda um lengingu fæðingarorlofs vegna öryggis og heilbrigðis á vinnustað. Stefnandi mætti ekki til starfa eftir 14. ágúst 2024, en á þeim tíma mun hún hafa verið komin um sex mánuði á leið og búin með veikindarétt sinn. Ráðningarsambandi aðila var ekki slitið af stefnda og var það í fullu gildi allt þar til stefnandi ákvað að snúa ekki aftur til starfa að loknu fæðingarorlofi og sagði upp.

Í kjölfarið kemst dómurinn meðal annars að þeirri niðurstöðu að ekki sé unnt að fallast á að vinnuveitandi A hafi „beitt atvinnukúgun, gert aðstæður [hennar] erfiðar, að henni hafi verið sýnd óvild, hún verið undir óeðlilegu álagi eða að öryggi hennar eða ófædds barns hafi verið í hættu eða ekki tryggt.“

Ástæða þess að framangreint er rakið er sú að af hálfu umboðsmanns Alþingis hefur þeirri reglu verið fylgt í framkvæmd að fjalla ekki um einstakar kvartanir samhliða því að mál vegna sömu atvika eru rekin fyrir dómstólum og ætla má að þar kunni að reyna á sambærileg álitaefni sem annars myndi reyna á við athugun umboðsmanns á málinu. Eins geta verið slík tengsl milli mála að framangreint verði talið eiga við, jafnvel þótt ekki sé um nákvæmlega sama mál að ræða. Er þessi afstaða byggð á því að samkvæmt lögum nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis, er gert ráð fyrir ákveðinni verka­skiptingu milli umboðsmanns og dómstóla. Þannig tekur starfssvið umboðsmanns ekki til starfa dómstóla, sbr. b-lið 4. mgr. 3. gr. laganna, en í ákvæðinu felst meðal annars að umboðsmaður tekur hvorki niðurstöður dómstóla til endurskoðunar né þau málsatvik eða málsástæður sem þegar hafa hlotið meðferð fyrir dómstólum.

Með vísan til þessa og í ljósi umfjöllunar í fyrrgreindum dómi héraðsdóms, þar á meðal tilvísunar dómsins til úrskurðar úrskurðarnefndar velferðarmála í máli nr. [...], og þeirrar efnislegu niðurstöðu dómsins sem lýtur að aðstæðum á vinnustað A, tel ég að ekki séu fyrir hendi skilyrði til þess að kvörtun hennar til umboðsmanns verði tekin til frekari meðferðar. Lýk ég því athugun minni á kvörtuninni, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis.