I Afmörkun kvörtunar
Vísað er til kvörtunar þinnar 6. nóvember sl. yfir úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála 13. ágúst 2025 í máli nr. 235/2025. Með úrskurðinum staðfesti nefndin ákvörðun Tryggingastofnunar um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum til þín vegna ársins 2023, svo og ákvörðun stofnunarinnar um að synja beiðni þinni um niðurfellingu endurgreiðslukrafna vegna áranna 2022 og 2023. Auk framangreinds verður ráðið að kvörtunin lúti að synjun úrskurðarnefndarinnar 24. september 2025 á beiðni þinni um endurupptöku málsins.
Í kvörtuninni er því meðal annars haldið fram að meðalhófsreglu og rannsóknarreglu stjórnsýslulaga hafi ekki verið fylgt við meðferð málsins. Þá sé úrskurðurinn ekki í samræmi við niðurstöðu eldra máls þíns, nr. 200/2022, fyrir nefndinni. Loks er því haldið fram að nefndarmenn úrskurðarnefndarinnar hafi verið vanhæfir til þess að kveða upp úrskurð í endurupptökumálinu.
Með bréfi 17. nóvember 2025 var þess óskað að úrskurðarnefndin afhenti afrit allra gagna málsins. Bárust þau 24. sama mánaðar.
II Lagagrundvöllur
Í IV. kafla laga nr. 100/2007, um almannatryggingar, er að finna ákvæði um örorkulífeyri og útreikning hans. Í IV. kafla A er síðan nánar mælt fyrir um rétt til greiðslna samkvæmt lögunum og uppgjör á þeim, svo og endurmat réttinda. Á grundvelli laganna hefur verið sett reglugerð nr. 598/2009, um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags. Samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laga nr. 100/2007, sem fjallar um tekjutengingu lífeyristrygginga, skal telja til tekna samkvæmt IV. kafla tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, með nánar tilgreindum undantekningum. Til grundvallar útreikningi greiðslna hvers mánaðar skal leggja 1/12 af áætluðum tekjum almanaksárs og skal sú áætlun byggjast á nýjustu upplýsingum frá umsækjanda eða greiðsluþega, sbr. 1. mgr. 33. gr. laga nr. 100/2007. Tryggingastofnun skal upplýsa umsækjanda eða greiðsluþega um forsendur útreiknings greiðslna og gefa honum kost á að koma að athugasemdum, sbr. 2. mgr. 33. gr. Samkvæmt sama ákvæði skal stofnunin jafnframt hafa eftirlit með því að áætlaðar tekjur séu í samræmi við upplýsingar sem hún aflar úr staðgreiðsluskrá skattyfirvalda eða frá öðrum þeim aðilum sem getið er um í 48. gr. laganna. Samkvæmt 3. mgr. 33. gr. skal Tryggingastofnun, eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum, endurreikna fjárhæðir greiðslna á grundvelli tekna samkvæmt 33. gr.
Komi síðar í ljós að Tryggingastofnun hafi ofgreitt bætur til greiðsluþega samkvæmt lögum nr. 100/2007 skal stofnunin draga ofgreiddar bætur frá bótum sem greiðsluþegi kann síðar að öðlast rétt til, sbr. 1. mgr. 34. gr. Ef tekjutengdar greiðslur hafa verið ofgreiddar skal það sem ofgreitt var dregið frá öðrum tekjutengdum greiðslum sem greiðsluþegi öðlast síðar rétt til, sbr. 2. mgr. 34. gr. Samkvæmt ákvæðinu á þetta við ef tekjur á ársgrundvelli eru hærri en lagt var til grundvallar við útreikning greiðslna og ofgreiðsla stafar af því að greiðsluþegi hefur ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukninguna. Í 47. gr. laganna er áréttuð almenn upplýsingaskylda umsækjenda og greiðsluþega, en samkvæmt 1. mgr. greinarinnar er umsækjanda eða greiðsluþega rétt og skylt að taka þátt í meðferð viðkomandi máls, meðal annars með því að koma til viðtals og veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Þá er einnig skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur.
III Endurútreikningur bóta
Með bréfi Tryggingastofnunar 13. desember 2022 var þér gefið færi á að koma á framfæri athugasemdum vegna tillögu stofnunarinnar að tekjuáætlun fyrir árið 2023. Eins og nánar er rakið í úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála gerðir þú ekki athugasemdir við áætlunina og því voru bætur greiddar í samræmi við forsendur hennar. Að fengnum endanlegum upplýsingum frá skattyfirvöldum um tekjur greiðsluársins leiddi niðurstaða endurreiknings Tryggingastofnunar í ljós að þú hefðir fengið ofgreiddar greiðslur samtals að fjárhæð 417.566 kr., að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta. Í kjölfar samþykktar Skattsins á beiðni þinni frá 13. janúar 2025 um breytingu á álagningu opinberra gjalda vegna ársins 2023 endurreiknaði Tryggingastofnun fjárhæðir greiðslnanna á nýjan leik. Var niðurstaðan sú að sökum tekna hefðir þú fengið ofgreidda heimilisuppbót og sérstaka uppbót til framfærslu, sbr. 9. gr. laga nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, samtals að fjárhæð 207.380 kr. að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta og innborgunar.
Með hliðsjón af framangreindri umfjöllun, og eftir að hafa kynnt mér gögn málsins og forsendur nefndarinnar, sem raktar eru með ítarlegri hætti í úrskurði hennar, verður ekki ályktað á annan veg en að þú hafir í reynd fengið ofgreiddar bætur á árinu 2023 og að rétt hafi verið staðið að endurreikningi þeirra af hálfu Tryggingastofnunar. Ég tel því ekki tilefni til að gera athugasemd við niðurstöðu úrskurðar úrskurðarnefndarinnar að þessu leyti.
III Niðurfelling ofgreiðslukröfu
Fyrrgreindur úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála lýtur, auk framangreinds, einnig að þeirri ákvörðun Tryggingastofnunar að synja umsókn þinni frá 24. apríl 2025 um niðurfellingu ofgreiðslukröfu vegna áranna 2022 og 2023. Umsókninni var synjað á þeim grundvelli að kröfurnar væru réttmætar og að skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um alveg sérstakar aðstæður væru ekki fyrir hendi.
Eins og nánar er rakið í úrskurðinum er meginreglan sú að Tryggingastofnun ber að innheimta ofgreiddar bætur, sbr. 34. gr. laga nr. 100/2007. Í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 er aftur á móti mælt fyrir um undanþáguheimild frá endurkröfu, en samkvæmt ákvæðinu er heimilt að falla frá henni að fullu eða hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Ákvæði 11. gr. felur í sér matskennd skilyrði um hvort veita beri bótaþega undanþágu frá endurkröfu og er Tryggingastofnun, og eftir atvikum úrskurðarnefnd velferðarmála, falið að meta hvort þeim sé fullnægt.
Að þessu sögðu tel ég rétt að geta þess, að samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis, er hlutverk umboðsmanns að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt sem nánar greinir í lögunum og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Með hliðsjón af þessu beinist athugun umboðsmanns á tilvikum þar sem stjórnvöldum hefur verið falið ákveðið mat fyrst og fremst að því að kanna hvort þau hafi með fullnægjandi hætti staðið að undirbúningi og rannsókn mála, hvort byggt hafi verið á málefnalegum sjónarmiðum við matið og hvort ályktanir sem dregnar hafa verið af gögnum málsins eigi sér stoð í þeim og séu ekki bersýnilega óforsvaranlegar. Athugun umboðsmanns Alþingis í slíkum tilvikum felur hins vegar almennt ekki í sér sjálfstætt endurmat á þeim atriðum sem löggjafinn hefur lagt í hendur stjórnvalda að meta.
Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar er ekki fallist á að þú hafir verið í góðri trú um greiðslurétt þinn í skilningi 11. gr. reglugerðarinnar, enda varstu upplýstur um tekjutenginguna við upphaf lífeyristöku, auk þess sem þér var gert að upplýsa um tekjur sem kynnu að falla til á bótagreiðsluári. Við mat á því hvort fjárhagslegar og félagslegar aðstæður þínar gæfu tilefni til niðurfellingar kröfunnar leit úrskurðarnefndin til skuldastöðu þinnar og meðaltekna samkvæmt staðgreiðsluskrá á árinu 2024. Með hliðsjón af þeim upplýsingum var fjár hagsstaða þín talin nokkuð bág. Aftur á móti leit nefndin til þess að Tryggingastofnun hefði dreift eftirstöðvum krafna á 36 mánuði í stað 12, líkt og meginregla 3. mgr. 34. gr. laga nr. 100/2007 kveði á um, og því var talið að geta til endurgreiðslu væri fyrir hendi.
Með hliðsjón af rökstuðningi úrskurðarnefndarinnar, svo og gögnum málsins að öðru leyti, tel ég ekkert benda til annars en að mat samkvæmt 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 hafi verið forsvaranlegt og byggt á málefnalegum sjónarmiðum og að málsmeðferðarreglum hafi verið fylgt í því sambandi. Ég tel ekki heldur ástæðu til að ætla að jafnræðisreglur hafi verið brotnar, sbr. athugasemdir þínar í kvörtun þar að lútandi, enda fæ ég ekki séð að forsendur málsins nú séu þær sömu og lágu til grundvallar niðurstöðunni í eldra máli þínu fyrir nefndinni, nr. 200/2022. Að því sögðu tel ég ekki efni til að gera athugasemd við þá niðurstöðu að synja beiðni þinni um niðurfellingu ofgreiðslukröfunnar.
IV Beiðni um endurupptöku
Loks virðist kvörtunin lúta að synjun úrskurðarnefndar velferðarmála 24. september 2025 á beiðni þinni frá 10. september 2025 um endurupptöku úrskurðarins í máli nr. 235/2025. Í beiðninni er því meðal annars haldið fram að starfsmenn úrskurðarnefndarinnar hafi verið vanhæfir, auk þess sem sú krafa er áréttuð að nefndin úrskurði í samræmi við niðurstöðu í eldra máli nr. 200/2022.
Mælt er fyrir um endurupptöku máls og skilyrði þar að lútandi í 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. á aðili máls rétt á því, eftir að stjórnvald hefur tekið ákvörðun og hún verið tilkynnt, að málið sé tekið til meðferðar á ný ef ákvörðun hefur byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, sbr. 1. tölul. ákvæðisins, eða ef íþyngjandi ákvörðun um boð eða bann hefur byggst á atvikum sem breyst hafa verulega frá því að ákvörðun var tekin, sbr. 2. tölul. Auk heimildarinnar í 24. gr. stjórnsýslulaga getur verið að aðili máls eigi rétt á endurupptöku þess á öðrum og ólögfestum grundvelli.
Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar frá 24. september 2025 er endurupptökubeiðninni synjað með vísan til þess að ekki yrði ráðið af gögnum málsins að niðurstaða nefndarinnar hafi byggt á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, sbr. fyrrgreind skilyrði 24. gr. stjórnsýslulaga. Þá yrði heldur ekki séð að þú ættir rétt á endurupptöku málsins á grundvelli ólögfestra reglna. Með hliðsjón af efni endurupptökubeiðninnar þótti ekkert fram komið sem benti til vanhæfis nefndarmanna, eða sem gæfi til kynna að niðurstaða nefndarinnar hefði byggst á röngu mati eða röngum upplýsingum um málsatvik.
Að virtum þeim rökstuðningi sem úrskurðarnefndin veitti þér vegna synjunar endurupptökubeiðninnar, svo og með hliðsjón af efni hennar og öðrum gögnum málsins, tel ég ekki ástæðu til að gera athugasemd við niðurstöðu nefndarinnar, enda þykir mér ekki hafa verið sýnt fram á að skilyrði fyrir endurupptöku málsins séu fyrir hendi. Hvað snertir sérstaklega athugasemdir þínar um vanhæfi nefndarmanna fæ ég ekki séð að einhver af þeim vanhæfisástæðum sem mælt er fyrir um í 3. gr. stjórnsýslulaga geti átt við um þá vegna endurupptökumálsins. Í því sambandi er vert að nefna að almennt hefur ekki verið talið að starfsmaður, sem hefur tekið ákvörðun í tilteknu máli, sé vanhæfur til að fara með málið á ný við endurupptöku þess, nema eitthvað annað og meira komi til.
V Niðurstaða
Með hliðsjón af framangreindri umfjöllun, og eftir að hafa kynnt mér kvörtun þína og fyrirliggjandi gögn málsins, þykir mér ekkert fram komið sem bendir til þess að meðferð framangreindra mála, hvorki hjá Tryggingastofnun né úrskurðarnefndinni, hafi brotið í bága við meðalhófs-, rannsóknar- eða jafnræðisreglur stjórnsýsluréttar. Með vísan til athugasemda þinna í kvörtuninni að öðru leyti tel ég ekki líkur á því að frekari athugun mín í því sambandi muni leiða til athugasemda við niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar í málunum.
Að öllu framangreindu virtu læt ég umfjöllun minni um kvörtunina lokið, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 85/1997.