Kvartað var yfir því að ráðherra hefði ekki skipað svæðisráð um strandsvæðisskipulag Austfjarða í samræmi við lög um skipulag haf- og strandsvæða. Hefði það leitt til þess að ekki væri unnt að ná fram breytingum á núgildandi strandsvæðisskipulagi. Þá beindist kvörtunin jafnframt að viðbrögðum Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar við beiðni félagsins um upplýsingar og gögn.
Umboðsmaður vísaði til þess að það leiddi af lögum að frumkvæði að endurskoðun strandsvæðisskipulags hvíldi hjá Húsnæðis- mannvirkja- og skipulagsstofnun, aðliggjandi sveitarfélögum og eftir atvikum ráðherra, þótt öðrum væri að sjálfsögðu fært að beina erindum til viðkomandi stjórnvalda með ábendingum um þörf á slíkri endurskoðun. Væri slíkt erindi borið fram yrði þó ekki séð að lögin gerðu ráð fyrir sérstakri aðkomu eða aðild viðkomandi að ákvörðun um hvort fara skyldi fram á endurskoðun skipulagsins. Taldi umboðsmaður því ekki uppfyllt skilyrði til þess að kvörtunarefnið yrði tekið til frekari meðferðar á grundvelli kvörtunar.
Loks taldi umboðsmaður ekki uppfyllt skilyrði til þess að taka þann þátt kvörtunarinnar til meðferðar sem laut að viðbrögðum Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar við beiðni félagsins um upplýsingar og gögn, enda hafði sú afgreiðsla ekki verið borin undir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.
Umboðsmaður lauk málinu með bréf 30. mars 2026.
I
Vísað er til kvörtunar A og B 19. mars sl. er lýtur að því að félags- og húsnæðismálaráðherra hafi ekki skipað svæðisráð um strandsvæðisskipulag Austfjarða í samræmi við fyrirmæli laga nr. 88/2018, um skipulag haf- og strandsvæða. Er í kvörtuninni vísað til þess að það hafi leitt til þess að ekki sé unnt að ná fram breytingum á núgildandi strandsvæðisskipulagi Austfjarða. Með tölvupóstum 27. og 28. mars sl. voru jafnframt gerðar athugasemdir við málsmeðferð Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar vegna umsókna um byggingarleyfi fyrir sjókvíar í Seyðisfirði. Kom þar meðal annars fram að stofnunin hefði hafnað beiðni B um aðgang að gögnum málsins á grundvelli stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þar sem B teldust ekki aðilar þess.
II
Um strandsvæðisskipulag er fjallað í fyrrnefndum lögum nr. 88/2018. Samkvæmt 5. tölulið 3. gr. laganna er strandsvæðisskipulag skipulagsáætlun fyrir tiltekið strandsvæði þar sem fram koma markmið og ákvarðanir viðkomandi stjórnvalda um framtíðarnýtingu og vernd á tilteknu svæði og hvers konar framkvæmdir falla að nýtingu á svæðinu. Þá er forsendum ákvarðana einnig lýst. Önnur afmörkun er síðan ákveðin í stefnu um skipulag haf- og strandsvæða hverju sinni. Þá er strandsvæði skilgreint í lögunum sem svæði frá netlögum að þeirri viðmiðunarlínu sem tilgreind sé í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, sbr. 4. tölulið 3. gr. laga nr. 88/2018.
Það er félags- og húsnæðismálaráðherra sem fer með yfirstjórn skipulagsmála samkvæmt lögum nr. 88/2018 og er Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun honum til aðstoðar, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna. Samkvæmt 2. og 3. mgr. sömu greinar bera svæðisráð ábyrgð á gerð strandsvæðisskipulags en Húsnæðis-, mannvirkja og skipulagsstofnun hefur eftirlit með framkvæmd laganna og reglugerða sem settar eru samkvæmt þeim. Þegar stefna um skipulag haf- og strandsvæða kveður á um gerð strandsvæðisskipulags á tilteknu svæði skal ráðherra skipa eitt svæðisráð fyrir hvert slíkt strandsvæði og hefur svæðisráð það hlutverk að vinna að tillögu að strandsvæðisskipulagi fyrir viðkomandi svæði eða endurskoðun þess, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 88/2018. Í 2. mgr. sömu greinar er svo kveðið á um að eftir að strandsvæðisskipulag hafi tekið gildi skuli skipan svæðisráðsins gilda þar til að loknum alþingiskosningum og skuli þá skipa nýtt svæðisráð. Er þar jafnframt tekið fram að ef endurskoða þurfi strandsvæðisskipulag eða gera breytingu á því í samræmi við 14. gr. laganna skuli ráðherra óska eftir því við svæðisráð að það endurskoði skipulagið eða vinni tillögu að breytingu á því.
Um breytingar á gildandi strandsvæðisskipulagi er fjallað í 14. gr. laga nr. 88/2018. Í 2. mgr. hennar segir að telji Húsnæðis-, mannvirkja og skipulagsstofnun eða aðliggjandi sveitarfélag þörf á breytingum á fyrirliggjandi strandsvæðisskipulagi, tilkynni viðkomandi aðili ráðherra þar um. Skal ráðherra þá óska eftir því við svæðisráð að það endurskoði strandsvæðisskipulag, sbr. 5. gr. laganna, og geri tillögu um breytingu telji það þörf á því. Þá getur ráðherra einnig að eigin frumkvæði óskað eftir því við svæðisráð að það vinni tillögu að breytingu á strandsvæðisskipulagi. Þá eru nánari fyrirmæli um óverulegar breytingar á strandsvæðisskipulagi að finna í 3. og 4. mgr. greinarinnar.
Að þessu sögðu tel ég rétt að vekja athygli á því að í lögum nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis, er gengið út frá því að meginviðfangsefni umboðsmanns sé að taka við kvörtunum frá borgurunum og láta þeim í té álit um það hvort stjórnvöld hafi leyst með réttum hætti úr máli þeirra. Þannig er kveðið á um það í 2. mgr. 4. gr. laganna að hver sá sem telur sig hafa verið beittan rangsleitni af hálfu aðila sem eftirlit umboðsmanns tekur til geti kvartað af því tilefni til umboðsmanns. Í þessu felst að til þess að kvörtun verði borin fram við umboðsmann verður að liggja fyrir ákveðin ákvörðun, athöfn eða athafnaleysi sem beinist sérstaklega að þeim sem leggur fram kvörtun eða varðar beinlínis hagsmuni hans eða réttindi umfram aðra. Það er hins vegar ekki hlutverk umbðosmanns að láta fólki í té lögfræðilegar álitsgerðir í þeim tilvikum sem það hefur ekki slíkra hagsmuna að gæta.
Ástæða þess að þetta er tekið fram er sú að það leiðir af lögum nr. 88/2018 að frumkvæði að endurskoðun strandsvæðisskipulags hvílir hjá Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulags-stofnun, aðliggjandi sveitarfélögum og eftir atvikum ráðherra, þótt öðrum sé að sjálfsögðu fært að beina erindum til viðkomandi stjórnvalda með ábendingum um þörf á slíkri endurskoðun. Sé slíkt erindi borið fram verður þó ekki séð að lögin geri ráð fyrir sérstakri aðkomu eða aðild viðkomandi að ákvörðun um hvort fara skuli fram á endurskoðun skipulagsins. Að því virtu tel ég ekki uppyllt skilyrði til þess að kvörtunarefnið, er lýtur að því að svæðisráð hafi ekki verið skipað um strandsvæðisskipulag Austfjarða, verði tekið til frekari meðferðar á grundvelli kvörtunar. Verður því litið á þær athugasemdir sem fram koma í kvörtuninni sem ábendingar um atriði sem vert kann að vera fyrir umboðsmann að taka til skoðunar á grundvelli frumkvæðisheimildar 5. gr. laga nr. 85/1997.
III
Hvað varðar þann þátt kvörtunarinnar er lýtur að meðferð Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar á umsóknum um bygginarleyfi fyrir sjókvíar í Seyðisfirði vek ég athygli á að samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laga nr. 85/1997 er ekki unnt að kvarta til umboðsmanns, ef skjóta má máli til æðra stjórnvalds, fyrr en æðra stjórnvaldið hefur fellt úrskurð sinn í málinu. Er þetta ákvæði byggt á því sjónarmiði að stjórnvöld skuli fá tækifæri til að leiðrétta ákvarðanir, sem hugsanlega eru rangar, áður en leitað er til aðila utan stjórnkerfis þeirra, líkt og umboðsmanns Alþingis, með kvörtun. Af ákvæðinu leiðir einnig að lögin gera almennt ekki ráð fyrir að umboðsmaður fjalli um mál á meðan þau eru til meðferðar hjá stjórnvöldum.
Ástæða þess að þetta er tekið fram er sú að ekki liggur annað fyrir en að fyrrnefndar umsóknir um byggingarleyfi séu enn til meðferðar hjá Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun. Þá sæta stjórnvaldsákvarðanir sem teknar eru á grundvelli laga nr. 160/2010, um mannvirki, kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, sbr. 59. gr. laganna. Telji umbjóðendur þínir að þeim hafi ranglega verið synjað um aðgang að gögnum málsins á grundvelli stjórnsýslulaga er þeim unnt að kæra þá ákvörðun til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, sbr. 2. mgr. 19. gr. laganna, en þar segir að kæra megi slíka synjun eða takmörkun til þess stjórnvalds sem ákvörðun í málinu verður kærð til. Skal slík kæra borin fram innan 14 daga frá því að aðila var tilkynnt um ákvörðunina. Þar til úrskurður nefndarinnar liggur fyrir eru hins vegar ekki uppfyllt skilyrði til þess að þessi þáttur kvörtunarinnar verði tekinn til frekari athugunar. Ég tek þó fram að með þessari ábendingu hef ég enga afstöðu tekið til þess hvaða meðferð og afgreiðslu slík kæra ætti að hljóta hjá nefndinni.
IV
Með vísan til þess sem að framan er rakið lýk ég athugun minni á kvörtuninni, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 85/1997.